حقوق بشر دوستانه بین المللی و تسلیحات لیزری

در تحلیل سلاح های لیزری بایستی توجه گردد كه لیزر نیز به مانند بسیاری از ابزار های دیگر كاركرد های دوگانه ای داشته و بسیاری از كشور ها از جمله ایالات متحده شدیداً اعتقاد دارند كه حاضر به محدود كردن برنامه های مختلف لیزری خود بر مبنای قواعد موجود نیستند. اما همگان اذعان دارند، استفاده از سلاح های لیزی كه آثار اولیه آنها كوركنندگی چشم سربازان دشمن باشد، بر مبنای قواعد حقوق بشر دوستانه ممنوع است. لذا حضور ناوگان مسلح به سلاح های لیزری ایالات متحده با اهداف و غرض ورزی نظامی و سیاسی خاص این كشور، بایستی حدقل ممنوعیت ها و محدودیت های حقوق بشر دوستانه بین المللی را تضمین نماید.

مقدمه:

بر مبنای خبر های منتشر شده، پس از یك سال آزمایش ناو «یواساس پانس» نیروی دریایی آمریكا به سلاح لیزری مجهز شده و در منطقه استراتژیك خلیج فارس كار خود را آغاز نموده است. لذا این برای نخستین بار سلاحی با توان شلیك لیزر، به عنوان جنگافزار پدافندی به كار گرفته شده است. به گزارش خبرگزاری رویترز، «متیو كلاندر» فرمانده تحقیقات نیروی دریایی آمریكا گفته این سلاح ۴۰ میلیون دلاری به عنوان نخستین سلاحی در تاریخ است كه با توان انرژی مستقیم كار میكند. این سلاح در حال حاضر با توان ۳۰ كیلووات طراحی گردیده و در ویدیوی آزمایشی منتشر شده، نشان داده شده كه این سلاح میتواند هواپیمای بدون سرنشین یا قایقهای كوچك تندرو را به طور دقیق و موثر هدف قرار دهد. نیویورك تایمز هم در گزارشی نوشته این سلاح لیزری از سال آینده میلادی روی شناورهای ثابت و متحرك ۵۰ تن به بالای آمریكا قرار است نصب شود. مرمی لیزری این سلاح كه با سرعت نور حركت می كند میتواند قایقهای تندرو و گشت زنی را هدف قرار داده و هواپیماهای بدون سرنشین را شناسایی، كور و در نهایت منهدم كند. بنابراین گزارش هر شلیك این سلاح، كمتر از یك دلار هزینه دارد. این سلاح همچنین تا زمانی كه به برق متصل است می تواند شلیك كند و با مسئله پایان مهمات روبه رو نیست.

مساله مهم دیگر اینست كه برای نخستین بار است ناوهای جنگی این كشور در آبهای بینالمللی، آن هم در خلیج فارس به سلاح لیزری مجهز میشوند. از سوی دیگر، هدف اصلی این اقدام آمریكا، بكارگیری این توان تسلیحاتی جدید علیه سامانههای ردیابی و الكترونیكی و همچنین سامانهای پهباد ایران در خلیج فارس است كه طی ماههای گذشته، ضمن پایش دقیق فعالیتهای نیروی دریایی آمریكا، عملیاتهای شناسایی و رصد ناوهای آمریكایی را با موفقیت به انجام رساندهاند. در واقع، برخی كارشناسان نظامی و راهبردی، علت رو آوردن آمریكا به این سلاحهای جدید و گذار از رویههای سابق بلكه در پیش گرفتن رویههای جدید را اثبات ناكارآمدی سامانههای موجود نیروی دریایی این كشور در خلیج فارس در برابر اقتدار دفاعی ایران دانستهاند و از این رو، سامانه جدید سلاحهای لیزری نیروی دریایی آمریكا به صورت روشن، درصدد واكنش در برابر شناورهای تندرو و پهبادهای ایرانی و كمك به امنیت ناوگان دریایی آمریكا و تردد بی خطر از تنگه هرمز از طریق خنثی كردن توان نبرد ناهمتراز است. در این رابطه بررسی حقوقی تسلیحات لیزری از اهمیت ویژه ای برخوردار خواهد بود.

سلاح های لیزری كور كننده [1]

حقوق بینxadالملل بشرxadدوستانه با شعار انسانی xadكردن مخاصمات و منازعات مسلحانه در واكنش به افزایش قربانیان روبه گسترش مخاصمات و ابزارxadهای نوین مخاصماتی به صورت رسمی در اواخر قرن نوزده شكل گرفت.[2] حقوق بشر دوستانه به صورت كلی با دو اصل بنیادین"حمایت" و "محدودیت"، تلاش میxadكند با مشروعیتxadسنجی تسلیحات و ابزارxadهای نظامی با معیار انسانی بودن تسلیحات، اقدام به اعمال محدودیت و ممنوعیت دستهxadهای خاصی از روشxadها و ابزارxadهای نبرد نموده تا از قربانیان مخاصمات مسلحانه حمایت نماید.[3] سلاح های لیزری یكی از نمونه های فعالیت حقوق بشر دوستانه بین المللی برای قاعده مند كردن استفاده از این تسلیحات بوده است.

در تحلیل سلاح های لیزری بایستی توجه گردد كه لیزر نیز به مانند بسیاری از ابزار های دیگر كاركرد های دوگانه ای داشته و بسیاری از كشور ها از جمله ایالاتxadمتحده شدیداً اعتقاد دارند كه حاضر به محدود كردن برنامه های مختلف لیزری خود نیستند. اما همگان اذعان دارند، استفاده از سلاحxadهای لیزی كه آثار اولیه آنها كوركنندگی چشم سربازان دشمن xadباشد ممنوع است.این ممنوعیت در رویه كشورxadها به عنوان هنجار عرفی حقوق بشرxadدوستانه بینxadالمللی پذیرفته شده است. این ممنوعیت به وجود آمده را بایستی تا حدود بسیار زیادی متاثر از پروتكل چهارم كنوانسیون سلاحxadهای متعارف دانست.[4] ممنوعیت به وجود آمده بر سلاحxadهای لیزری كوركننده به دلیل تبعات "درد و رنج غیر ضرور" اینگونه تسلیحات میxadباشد. همین مسئله باعث شده است استفاده از این تسلیحات هم بر مخاصمات بینxadالمللی و هم بر مخاصمات غیرxad بین xadالمللی اعمال گردد. علاوه براین، این پروتكل كشورxadها را از انتقال تجهیزات و سلاحxadهای لیزری به كشورxadهای غیر عضور منع می كند.

همانطور كه اشاره گردید، این نوع از تسلیحات به دلیل نقض اصول حقوق بشر دوستانه بین xadالمللی ممنوع اعلام شده اند. علاوه بر این، سلاح xadهای لیزری كورxad كننده بر خلاف برخی سلاحxadها مانند سلاح شیمیایی كه تقریباً تمام اصول حقوق بشر دوستانه بین المللی را نقض می كنند، تنها ناقض یك اصل مهم حقوق بشر دوستانه بین المللی(یعنی اصل منع درد و رنج بیهوده) است. همین مسئله در میزان توجه جامعه جهانی و حساسیتxadهای موجود به این تسلیحات تا حدود بسیار زیادی دیده میxadشود. به نظر می رسد پروتكل چهارم كنوانسیون سلاح های متعارف در رسیدن به اهداف حقوق بشری خود موفق بوده است، چرا كه از زمان تصویب و اجرایی شدن این كنوانسیون هیچ گونه استفادهxadای از سلاحهای لیزری كورxadكننده گذارش نشده است. علاوه بر این همه كشور ها نیز به مشروعیت ممنوعیت استفاده از سلاحxadهای لیزری كورxadكننده بر علیه افراد تاكید دارند.

در طی مذاكرات پروتكل چهارم كنوانسیون سلاحxad های متعارف برخی از كشورxadها ابراز داشتند كه این تسلیحات كاركردی دوگانه داشته و نمی توان به سادگی این ممنوعیت را به انواع سلاح های لیزری تعمیم داد. چین، فرانسه، آلمان، اكراین، روسیه، انگلستان، امریكا و رژیم صهیونیستی اعلام كردند برنامهxadهای مختلف در رابطه با سلاح های لیزری دارند كه همه این برنامهxadها نمیxadتواند برنامهxadها و تسلیحات ممنوعه نامید.

اقدامات ایالات متحده در خصوص سلاحxad های لیزری را بایستی بر آمده از سیاستxadهای وزارت دفاع این كشور ارزیابی كرد. ایالاتxadمتحده اعتقاد داشت با ویژگیxadهای فعلی پروتكل چهارم این كشور نمیxadتواند به عضویت این پروتكل درxadآید. علاوهxadبرxadاین كشور اعلام كرد تا عضویت كشورش در این پروتكل نمیxadخواهد به تعهدات این پروتكل پایبند باشد. با این حال وزرات دفاع این كشور اعلام كرده این كشور قصد تولید سلاحxadهای لیزری كه به طور صریح ممنوع اعلام شدهxadاند را ندارد.

در رابطه با سلاح های لیزری كورxad كننده و تاثیر حقوق بشر xadدوستانه بین xadالمللی، بیانیه دولت چین در زمان پذیرش پروتكل چهارم كنوانسیون سلاحxadهای متعارف اهمیت اساسی دارد: دولت چین در زمان پذیرش این پروتكل اعلام كرد كه "این اولین بار در تاریخ بشر است كه گونهxadای از سلاحxadهای غیر انسانی، بدون اینكه استفاده شوند و تلفات غیرxadانسانی بر جای بگذارند غیر قانونی و ممنوع اعلام میxadشوند."[5]

در طی مذاكرات كنوانسیون چهارم سلاحxad های متعارف در خصوص سلاحxad های لیزری كوركننده(1995) اكثر كشور ها بر اعمال این قواعد بر مخاصمات غیر بین المللی نیز اذعان داشتند. با این وجود در اصلاحیه پروتكل چهارم كنوانسیون سلاح xadهای متعارف در سال 2001 این ممنوعیت بر مخاصمات غیر xadبین المللی نیز تسری پیدا كرد. ممنوعیت به وجود آمده بر سلاح xadهای لیزری كوركننده بر مبنای پروتكل چهارم سلاح های متعارف تنها بر استفاده و نقل و انتقال این تسلیحات شامل میxadشد. اما در كنفرانس بازنگری دوم پروتكل چهارم كنوانسیون سلاحxadهای متعارف ممنوعیت كلی این سلاح ها را خواستار شدند.

بایستی توجه گردد كه امروزه لیزر و حتی سلاحxadهای لیرزی كاركردxadهای خاص خود را دارد. ممنوعیت اعمال شده بر سلاحxadهای لیزری بر مبنای پروتكل چهارم كنوانسیون سلاحxadهای متعارف به طور عمده بر استفاده عامدانه از این تسلیحات برای كور كردن نظامیان به وجود آمده است. از این رو، تنها كاربرد و نقل و انتقال سلاحهای لیزری كوركننده انسان مشمولممنوعیت قرار گرفته و سلاح های لیزری ضد سامانه های الكترونیكی و سلاح های لیزری تخریب كننده اهداف و تجهیزات حیاتی، از شمول ممنوعیتهای بینالمللی مصون ماندهاند. بر این اساس، نظام حقوقی بینالمللی به منظور تضمین امنیت در برابر این سلاح ها رشد مناسب نیافته و حفظ صلح و امنیت بینالمللی اقتضا دارد در خصوص این نوع سلاح های تهدید كننده امنیت دریائی، موازین بین المللی مناسب با هدف امحای برنامههای تسلیحاتی جدید آمریكا و زرادخانههای آنها ایجاد شود.

عدم وجود حساسیت در این زمینه نیز در درجه اول ناشی از این امر است كه تاكنون هیچگونه نشانهxadای از استفاده عامدانه از سلاح لیزری كوركننده گذارش نشده است. علاوه بر این هیچ كشوری بر مشروعیت(حق) استفاده عامدانه نظامی از این تسلیحات اشاره نكرده است. بایستی اشاره گردد كه امروزه همگان در سایه تلاشxadهای حقوق بشرxad دوستانه بین xadالمللی بر ممنوعیت استفاده عامدانه (بر علیه افراد) از این تسلیحات اذعان دارند.[6]

در عین حال عدم عضویت ایالات متحده و برخی كشورxadهای صاحب این فن آوری، بسیاری از كارشناسان را در خصوص آینده سلاحxadهای لیزری كور كننده نگران كرده است. اما در خصوص ایالات متحده امریكا همانطور كه اشاره گردید، این كشور اعلام كرده است با وجود عدم عضویت در پروتكل چهارم، توسعه برنامهxadهای خود را در بخش تسلیحات سلاح های لیزری ضد نفر متوقف كرده است.

بایستی توجه گردد كه اعمال ممنوعیت جامع بر اینگونه تسلیحات در ابتدای راه قرار دارد. اگر اولین كنفرانس بازنگری كنوانسیون سلاحxadهای متعارف(1996) را ملاك نظر قرار دهیم، در این كنفرانس بر ممنوعیت كامل در تمامی عرصهxadها بر این تسلیحات تاكید شد. علاوه بر این در این كنفرانس تاكید گردید كه اعمال ممنوعیت بر استفاده از سلاح های لیزری و اعمال ممنوعیت كامل بر نقل و انتقال اینگونه تسلیحات هدفی است كه بر مبنای پروتكل چهارم كنوانسیون سلاح های متعارف مقرر گردیده است.

با وجود اینكه بر مبنای پروتكل چهارم كنوانسیون سلاح های متعارف دامنه نفوذ ممنوعیت استفاد از سلاحxadهای لیزری كورxadكننده به مخاصمات بینxadالمللی محدود شده بود، اما بسیاری از كشورxadها بر ممنوعیت استفاده از این تسلیحات بر مخاصمات غیر بینxadالمللی نیز باور داشتند. علاوه بر این در كنفرانس بازنگری دوم كنوانسیون تسلیحات متعارف(2001) بر مبنای اصلاحیهxadای، این ممنوعیت بر مخاصمات غیر بینxadالمللی نیز تسری پیدا كرد. همچنین در كنفرانس سال 2001 مقرر گردید كه نقل و انتقال اینگونه تسلیحات هم بر دولتها و هم بر گروههای غیرxadدولتی ممنوع گردید. شایان ذكر است كه در اعلامیه نهایی كنفرانس بازنگری دوم سلاحxadهای متعارف همچنین به تعهد كشورxadها در خصوص اعمال ممنوعیتxadهای بیشتر بر این نوع تسلیحات تاكید گردید.[7]

استفاده عامدانه از سلاحxadهای لیزری كورxadكننده فاكتور مهمی در خصوص اینگونه تسلیحات به شمار میxadرود: بدین معنی كه به نظر می رسد استفاده از این تسلیحات زمانی كه كور كنندگی نتیجه اولیه، استفاده از اینگونه تسلیحات نباشد ممنوع اعلام نشده است. در این خصوص، همانطور كه اشاره شد تا به حال گذارشی از استفاده عامدانه از اینگونه تسلیحات منتشر نشده است. گفتنی است كه در زمان برگزاری مذاكرات 1995 برخی از كشورxadها[8] ،(كه هنوز هم عضو پروتكل چهارم نیستند) اعتقاد داشتند كه آنها برای قبول عضویت خود در این پروتكل نیازمند تصویب متنی به مراتب قوی تر از متن حاضر پروتكل برای اعمال ممنوعیت بر سلاحxadهای لیزری كورxadكننده هستند.

در رابطه با سلاحxadهای لیرزی مسئلهxadای كه اهمیت دارد، این است كه، این سلاح با وجود اینكه در راستای ممنوعیتxadهای حقوق بشرxadدوستانه بینxadالمللی قرارxad گرفته اما برخلاف سایر تسلیحات ممنوعه مورد استفاده عملی خاصی بر علیه اهداف و اشخاص مورد حمایت حقوق بشرxad دوستانه بین المللی قرار نگرفته است. لذا دلیل اعمال قواعد حقوق بشرxadدوستانه بین xadالمللی بر این تسلیحات ریشه در تحول صورت گرفته در اقدامات حقوق بشر xadدوستانه بین xadالمللی دارد. به بیان دیگر به صراحت میxadتوان گفت كه سلاحxadهای لیزری كوركننده یكی از نمونهxadهای موفق تلاشxadهای حقوق بشرxad دوستانه بین xadالمللی بعد از پروتكلxadهای الحاقی 1977 بوده است، چرا كه تلاش گردیده سلاحی كه نه تنها استفاده تاریخی و نتایج زیانباری از زمان تولید خود نداشته در زمان صلح (فرای زمان مخاصمات) ممنوعه اعلام گردد. در این رابطه به باور نگارنده بیانیه دولت چین به خوبی تحول صورت گرفته در اقدامات حقوق بشرxadدوستانه بینxadالمللی و شاخص های آن را نشان می دهد. دولت چین در زمان پذیرش این پروتكل اعلام كرد كه "این اولین بار در تاریخ بشر است كه گونهxadای از سلاحxadهای غیرxadانسانی، بدون اینكه استفاده شوند و تلفات غیرxadانسانی بر جای بگذارند غیر قانونی و ممنوع اعلام می شوند."[9] این مسئله یكی از مهمترین تحولاتی است كه بعد از پروتكل الحاقی 1977 در راستای فعالیتxadهای حقوق بشرxadدوستانه بینxadالمللی قرار گرفته است.

منابع

1. blinding laser weapons

2. American Red Cross, “Development of Inteational Humanitarian Law”, April 2011, P: 2.

3. Frits Kalshoven and Liesbeth Zegveld, Constraintsn On The Waging Of War, An Introduction to Inteational Humanitarian Law, March 2001,P: 180

4. .Chiristophe Lanord,” Protection of human Beings: selection of Inteational Law Document”, third edition, 2009, p:6.

5. Jean-Marie Henckaerts and Louise Doswald-Beck, CUSTOMARY INTERNATIONAL HUMANITARIAN LAW, inteational committee of the red cross, the university of Cambridge, 2005,P: 237, 240, 251, 262 ,290.

6. ICRC, "Action by the Inteational Committee of the Red Cross in the event of violations of inteational humanitarian law or of other fundamental rules protecting persons in situations of violence", Volume 87 Number 858 June 2005,page:3.

7. Jean-Marie Henckaerts and Louise Doswald-Beck, CUSTOMARY INTERNATIONAL HUMANITARIAN LAW, inteational committee of the red cross, the university of Cambridge, 2005,P: 237, 240, 251, 262 ,290.

8. از جمله این كشورها می توان به استرالیا، اتریش، بلژك، دانمارك، اكوادور، فنلاند، فرانسه، ایران، مكزیك،روسیه، نروژ و...اشاره كرد.

9. ICRC,” Memorandum on the Applicability of Inteational Humanitarian Law” ,2004,P:5.

منبع اصلی مطلب:

http://old.irdc.ir/fa/content/54589/default.aspx

سابقه تاریخی تجزیه خاومیانه توسط غرب...